Düşük dava harçları nedeniyle, belirli bir teknoloji üzerinde menfaati olan üçüncü kişiler de patent sahibine karşı ihlal bulunmadığına dair tespit davası açmaktan çekinmemektedir. Aşağıda, bu iki tür davaya ilişkin temel esaslara yer verilmiştir:

İhlal Davaları

6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu uyarınca aşağıdaki fiiller patent hakkına tecavüz sayılır:

• Buluşun tamamının veya bir kısmının uygulanması,
• Buluşun herhangi bir şekilde üretilmesi ve ticarileştirilmesi,
• Eğer patent bir yönteme ilişkinse, bu yöntemle doğrudan elde edilen ürünlerin ticarileştirilmesi,
• Patent sahibinin sözleşmeye dayalı lisans yoluyla veya zorunlu lisansla verdiği hakların, kapsamının genişletilmesi ya da izinsiz olarak üçüncü kişilere devredilmesi,
• İhlale katılmak, yardım etmek, teşvik etmek veya kolaylaştırmak,
• İhlalin kaynağını açıklamaktan kaçınmak.

Bu hallerde, hak sahibi aşağıdaki taleplerle hukuk mahkemelerinde dava açabilir:

• İhlalin durdurulması,
• Maddi ve manevi zararların tazmini,
• İhlale konu ürünlerin ve bunların üretiminde doğrudan kullanılan araçların el konulması,
• El konulan ürünler ve araçlar üzerinde mülkiyetin kendisine verilmesi,
• İhlalin devamının önlenmesi için tedbir kararı verilmesi,
• Mahkeme kararının yayımlanarak kamuoyuna duyurulması.

Zararların Tazmini

Kural olarak, patent sahibi hem maddi hem de manevi tazminat talebinde bulunabilir. Maddi zararlar esas olarak gelir kaybına göre hesaplanır. 6769 sayılı Kanun, gelir kaybının aşağıdaki yöntemlerden biriyle belirlenebileceğini öngörür:

• İhlal olmasaydı patent sahibinin elde edebileceği muhtemel kazanca göre,
• İhlal edenin patentten sağladığı kazanca göre,
• İhlal edenin, patent konusu buluşu lisans sözleşmesi ile kullanması hâlinde ödeyeceği muhtemel lisans bedeline göre.

Yetkili Mahkeme

Patent sahibinin üçüncü kişilere karşı açacağı davalarda yetkili mahkeme, davacının yerleşim yeri, ihlalin gerçekleştiği yer ya da ihlalin etkilerinin ortaya çıktığı yerdir. Davacı Türkiye’de yerleşik değilse, yetkili mahkeme patent vekilinin iş yerinin bulunduğu yer mahkemesidir. Vekilin sicil kaydı silinmişse, Türk Patent ve Marka Kurumu’nun merkezinin bulunduğu yer mahkemesi yetkilidir. Türkiye’de İstanbul, Ankara ve İzmir’de Fikri ve Sınai Haklar İhtisas Mahkemeleri mevcuttur.

İhlal Davalarında Bilirkişi Heyeti

Teknik niteliği bulunan patent davalarında, Türk mahkemeleri sıklıkla bilirkişi heyeti atayarak hem hükümsüzlük hem de ihlal davalarında rapor alır. Bilirkişi heyetinin yapısı kritik önemdedir. Özellikle, teknik geçmişe sahip en az bir patent vekilinin heyette yer alması, tarifname ve istemlerin mevcut teknik bilgi ve ihlal fiilleri karşısında doğru analiz edilebilmesi açısından önemlidir. Tek bir davada birden fazla bilirkişi raporu veya ek rapor alınması olağandır (HMK m. 281). Bilirkişiler hukuki değerlendirme yapamaz (HMK m. 266); ancak ihlal değerlendirmesi doğası gereği, bilirkişilerin dayandıkları hukuki hükümleri belirtmeleri beklenir.

Hükümsüzlük ve İhlal Davalarının Birleştirilmesi

Mevcut hukuk sistemine göre, hükümsüzlük ve ihlal arasında bağlantı varsa, bu davaların birleştirilmesi mümkündür (HMK m. 166). Örneğin, hükümsüzlük davası açıldıktan sonra patent sahibi ihlal davası açabilir veya bir taraf ihlal ile suçlandığında, karşı dava olarak hükümsüzlük davası başlatabilir. Bu durumda ikinci davaya bakan mahkeme, birleştirme talebi üzerine davaları birleştirebilir ve ilk davaya bakan mahkeme yetkili mahkeme hâline gelir. Ayrıca, hükümsüzlük davası ile ihlal bulunmadığına dair tespit davasının birlikte görülmesi de mümkündür.

İhlal Bulunmadığına Dair Tespit Davası

Bu tür davalar, belirli bir patentli teknoloji üzerinde menfaati olan kişilerin risk almamak adına başvurdukları sık kullanılan bir hukuki yoldur. İlaç sektöründe, özellikle belirli ilaçlara ilişkin ticari faaliyete başlamadan önce açılan davalar bu kapsamda örnek teşkil etmektedir. Bu nedenle, eşdeğer ilaç üreticileri açısından Sağlık Bakanlığı’na ruhsat başvurusu yapılırken aynı zamanda patent ihlali bulunmadığına dair tespit davası açılması, güvenli ve hızlı bir pazara giriş stratejisi hâline gelmiştir.

Normalde bu tür davalar, hükümsüzlük davasıyla birlikte aynı mahkemede açılabilir. Ancak bu, patent sahibinin karşı davalar açmasına engel değildir. Mevcut mevzuat, patentli teknoloji üzerinde menfaati olan her üçüncü kişinin bu tür davaları açabileceğini ve öncesinde patent sahibine ihlal hakkındaki görüşünü sorma hakkı bulunduğunu düzenler. Bununla birlikte, uygulamada mahkemeler bu ön bildirimi geçerli dava şartı olarak görmemekte; dolayısıyla üçüncü kişilerin açtığı davalar, patent sahibine önceden bildirimde bulunulmamış olsa dahi kabul edilmektedir.

Eşdeğer Unsurlar Doktrini (Doctrine of Equivalents)

Mevzuata göre, patentin sağladığı koruma kapsamı, istemler esas alınarak ve tarifname dikkate alınarak belirlenir. Ancak 6769 sayılı Kanun, istemlerin sadece lafzına göre yorumlanamayacağını belirtir. Bu da eşdeğer unsurlar doktrini kapsamında değerlendirme yapılmasını gerektirir. Bu kapsamda, fonksiyon-yöntem-sonuç testi esas alınarak eşdeğerlik değerlendirmesi yapılabileceği belirtilmiştir.

Ayrıca, “estoppel” doktrini de geçerlidir. Bu doktrin, patent başvurusu sırasında veya patentin geçerlilik süresi boyunca yapılan beyanların dikkate alınmasını zorunlu kılar. Elbette, eşdeğerlik değerlendirmesi her somut olaya göre yapılır ve teknik etki veya alenilik derecesi gibi unsurlar dikkate alınır.

Bolar İstisnası

6769 sayılı Kanun, ruhsat başvurusu için yapılan faaliyetlerin ve bu kapsamda yapılan test ve deneylerin patent koruması dışında tutulduğunu açıkça düzenler. Dolayısıyla, sadece ruhsat alınması ihlal teşkil etmez. Nitekim Sağlık Bakanlığı, patentin veya veri münhasıriyetinin sona ermesini beklemeksizin ruhsat verebilir. Ancak, ruhsat sonrası örneğin Sosyal Güvenlik Kurumu fiyat listesine giriş gibi adımlar, patent hakkının ihlali sayılır ve patent sahibine yasal yollara başvurma hakkı doğar.

Ek Koruma Sertifikaları (SPC) ve Patent Süresi Uzatımları

Mevcut Türk mevzuatında, patent süresinin uzatılmasına yönelik Ek Koruma Sertifikası (SPC) veya benzeri uygulamalar yer almamaktadır.